W kolekcji projektu Old Tavria zachowała się fotografia nieznanej młodej kobiety wykonana w zakładzie Jana Strzyżowskiego w Zamościu. Na pierwszy rzut oka jest to klasyczny portret gabinetowy z przełomu XIX i XX wieku. Szczególnie interesujący okazuje się jednak firmowy kartonik, na którym fotografia została naklejona. Jego awers i rewers pozwalają odtworzyć fragment historii jednego z najważniejszych zakładów fotograficznych dawnego Zamościa.
Polski fotograf w Zamościu
Jan Strzyżowski urodził się w 1871 roku w Szczebrzeszynie. Od 1873 roku mieszkał w Zamościu. Był synem miejscowego notariusza Franciszka Strzyżowskiego. W historii miasta zapisał się jako fotograf, wydawca pocztówek oraz działacz straży pożarnej. Lokalne opracowania określają go jako jednego z najbardziej znanych zamojskich fotografów przełomu XIX i XX wieku. Biogram i informacje o jego działalności publikuje portal eZamość.
Zakład nosił nazwę „Fotografia Artystyczna J. Strzyżowski”. Według bazy FotoRevers działał od około 1897 do około 1937 roku. Jego adres zapisano jako Rynek Wielki 11. Oznacza to, że atelier funkcjonowało w samym centrum Zamościa, w przestrzeni skupiającej życie handlowe, administracyjne i towarzyskie miasta. Na rewersie prezentowanej fotografii umieszczono również informację „dom własny”, wskazującą, że zakład mieścił się we własnej nieruchomości fotografa. Dane zakładu w bazie FotoRevers.
Długa działalność w jednym miejscu świadczy o trwałej pozycji firmy. Przez blisko cztery dekady przed obiektywem Strzyżowskiego pojawiali się mieszkańcy Zamościa i okolic. W atelier wykonywano portrety indywidualne, rodzinne i okolicznościowe. Takie zdjęcia zamawiano z okazji ukończenia szkoły, zaręczyn, ślubu, wyjazdu, awansu zawodowego albo wizyty krewnych.
Portret nie był tylko rodzinną pamiątką. Służył również podtrzymywaniu więzi. Odbitki wysyłano krewnym mieszkającym w Warszawie, Lublinie, innych miastach, a niekiedy także za granicą. Fotograf musiał więc zapewnić nie tylko dobre podobieństwo, ale również odpowiednio reprezentacyjny sposób pokazania klienta.
Reklama zapisana na kartoniku
Rewers fotografii jest rozbudowaną wizytówką zakładu. Pośrodku widnieje duży napis „Fotografia Artystyczna J. Strzyżowski”. Kompozycję uzupełniają motywy kwiatowe, medaliony, ozdobna rama i zwinięta karta papieru. Projekt miał przekonać klienta, że nie korzysta on ze zwykłego punktu usługowego, lecz z zakładu kierującego się ambicjami artystycznymi.
W górnej części umieszczono zdanie: „Nagrodzona listem pochwalnym w Warszawie 1889”. Informację o warszawskim wyróżnieniu powtarzano na firmowych kartonikach jako potwierdzenie kwalifikacji fotografa. Data 1889 nie określa jednak czasu wykonania portretu. Odnosi się do pochwalnego listu i była elementem reklamy przedsiębiorstwa.
Po prawej stronie znajduje się napis „Zamość, Gub. Lubelska”. W chwili powstania fotografii miasto leżało w guberni lubelskiej Królestwa Polskiego znajdującego się pod panowaniem rosyjskim. Cały tekst reklamowy został jednak przygotowany po polsku. Kartonik jest zatem nie tylko nośnikiem fotografii, ale również świadectwem polskiego życia gospodarczego i kulturalnego Zamościa w okresie zaborów.
Na dole wydrukowano komunikat: „Klisze zachowują się i na żądanie można mieć odbicie”. Zakład przechowywał negatywy, dzięki czemu klient mógł później zamówić kolejne egzemplarze zdjęcia. Było to praktyczne rozwiązanie i skuteczny sposób utrzymania kontaktu z odbiorcą. Jeden negatyw mógł służyć do przygotowania odbitek dla kilku pokoleń rodziny.
Marian Konarski: wybitny fotograf polskiego pochodzenia w dziewiętnastowiecznej Moskwie
Nie tylko portrety
Podstawę działalności atelier stanowiła fotografia portretowa, jednak dorobek Strzyżowskiego był znacznie szerszy. Fotograf dokumentował Zamość, jego architekturę, ulice, mieszkańców i wydarzenia publiczne. Wykonywane przez niego widoki trafiały następnie na pocztówki.
W zbiorach Biblioteki Narodowej znajduje się pocztówka z widokiem Zamościa, oparta na fotografii Jana Strzyżowskiego i datowana na lata 1910-1912. Opis obiektu w katalogu Biblioteki Narodowej. Zachowane materiały pokazują, że jego zakład był zarówno przedsiębiorstwem portretowym, jak i ważną pracownią miejskiej dokumentacji.
Zdjęcia Strzyżowskiego stanowią dzisiaj źródło do poznawania zmian w wyglądzie miasta, historii rodzinnej oraz codzienności mieszkańców. Ich znaczenie przypomniała wystawa „Czar starej fotografii z albumów Jana Strzyżowskiego”, przygotowana w 2024 roku przez Muzeum Starej Fotografii w Zamościu. Informacja o wystawie na stronie TVP3 Lublin.
Portret nieznanej zamościanki
Fotografia z kolekcji Old Tavria przedstawia młodą kobietę, prawdopodobnie w wieku od około 20 do 35 lat. Jej tożsamość pozostaje nieznana. Na kartoniku nie ma czytelnej dedykacji, nazwiska ani daty dziennej.
Kobieta została sfotografowana na bardzo jasnym, pozbawionym dekoracji tle. Ma spokojny wyraz twarzy i patrzy w stronę obiektywu. Włosy są falowane, uniesione i upięte z tyłu głowy. W uszach widać niewielkie kolczyki w formie kół.
Najbardziej charakterystyczną częścią stroju jest wysoki kołnierz oraz bogato marszczony przód sukni lub bluzki. Na wierzchu widoczny jest jasny, dopasowany element ubioru z wąskim obszyciem. Taki strój, razem ze sposobem uczesania, pozwala wiązać portret z końcem lat 1890. lub pierwszymi latami XX wieku.
Odbitka jest mocno wyblakła. Dolna część sylwetki niemal zniknęła na jasnym tle. Zachowały się również rysy, otarcia i ślady długiego przechowywania. Mimo tych uszkodzeń twarz modelki pozostaje czytelna, podobnie jak najważniejsze szczegóły stroju.
Na podstawie mody, projektu kartonika oraz udokumentowanego okresu funkcjonowania atelier fotografię można ostrożnie datować na lata około 1897-1905, najprawdopodobniej w pobliżu 1900 roku. Bez odnalezienia negatywu, księgi zamówień lub rodzinnego opisu nie można wskazać dokładniejszej daty ani nazwiska kobiety.
Świadectwo polskiej historii miasta
Prezentowany portret łączy historię prywatną z historią Zamościa. Nie znamy nazwiska modelki, ale wiemy, dokąd przyszła, aby zamówić swoje zdjęcie. Było to polskie atelier Jana Strzyżowskiego przy Rynku Wielkim, prowadzone przez jednego z najważniejszych fotografów miasta.
Każdy taki kartonik był wizytówką fotografa. Dzisiaj jest również dokumentem polskiego rzemiosła, przedsiębiorczości i kultury wizualnej okresu zaborów. Portret nieznanej kobiety przypomina natomiast, że wielka historia fotografii składa się nie tylko z widoków zabytków i ważnych uroczystości. Tworzą ją także twarze zwykłych mieszkańców, którzy pewnego dnia przekroczyli próg atelier przy zamojskim rynku.
Atrybucja: Jan Strzyżowski, „Fotografia Artystyczna”, Zamość, gubernia lubelska.
Datowanie: około 1897-1905, prawdopodobnie około 1900 roku.
Osoba portretowana: nieznana młoda kobieta, zapewne mieszkanka Zamościa lub okolic.
Format: fotografia gabinetowa na firmowym kartoniku.
Kolekcja i kopia cyfrowa: projekt Old Tavria.
Polska publicystka i autorka tekstów społeczno-historycznych. Pisze o pamięci historycznej, Europie Wschodniej, kulturze oraz przemianach społecznych we współczesnej Europie.
