Marian Konarski należał do fotografów polskiego pochodzenia, którzy w XIX wieku rozwijali swoją działalność poza ziemiami polskimi. Zrobił znaczącą karierę w Moskwie, jednym z najważniejszych ośrodków kulturalnych i gospodarczych Imperium Rosyjskiego. Prowadzone przez niego atelier zdobyło prestiżowy tytuł fotografii teatrów cesarskich, a przed obiektywem Konarskiego i jego żony Karoliny pozowali czołowi przedstawiciele moskiewskiego świata teatralnego.
Oficjalną stolicą imperium był wówczas Petersburg, jednak Moskwa zachowywała rangę dawnej stolicy, wielkiego centrum handlowego, artystycznego i towarzyskiego. Dla ambitnego fotografa dawała znacznie większe możliwości niż większość miast prowincjonalnych.
Kariera Konarskiego rozwijała się w szczególnym okresie polskiej historii. Po rozbiorach znaczna część ziem polskich, razem z Warszawą, znalazła się pod panowaniem rosyjskim. Konarski pochodził z Królestwa Polskiego i był związany z Warszawą, lecz swoje najważniejsze atelier otworzył w Moskwie. Jego biografia jest zatem częścią zarówno historii polskiej fotografii, jak i dziejów kultury fotograficznej Imperium Rosyjskiego.
Fotograf z Królestwa Polskiego
Dokładna data i miejsce urodzenia Mariana Konarskiego pozostają nieustalone. Wiadomo, że pochodził z Królestwa Polskiego i był mieszkańcem Warszawy. W źródłach rosyjskich występuje jako Marian Nikołajewicz Konarski. Zmarł 1 lipca 1901 roku.
W czasach jego młodości fotografia była jeszcze stosunkowo nową dziedziną. Pierwsze dagerotypowe portrety pojawiły się zaledwie kilkadziesiąt lat wcześniej. W drugiej połowie XIX wieku wynalezienie szklanego negatywu i odbitki albuminowej umożliwiło wykonywanie większej liczby kopii jednego zdjęcia. Fotografia przestała być dostępną jedynie dla najbogatszych osobliwością, a zaczęła zajmować ważne miejsce w życiu miejskich rodzin.
Portrety wręczano krewnym, narzeczonym i przyjaciołom. Przechowywano je w rodzinnych albumach, zabierano w podróż, a niekiedy wysyłano na znaczne odległości. Właśnie w tym okresie Marian Konarski dostrzegł możliwości nowego zawodu.
„Nowa Fotografia” przy ulicy Twerskiej
Konarski otworzył swoje moskiewskie atelier 22 kwietnia 1863 roku. Zakład nosił nazwę „Nowa Fotografia” i mieścił się przy ulicy Twerskiej, w domu Manuchiny pod numerem 34. Lokalizacja była znakomita. Twerska należała do najważniejszych ulic Moskwy, a pracownia znajdowała się nad słynną piekarnią Filippowa.
Atelier fotograficzne nie przypominało dzisiejszego pomieszczenia z lampami błyskowymi. Najważniejszym elementem dziewiętnastowiecznej pracowni był dostęp do światła dziennego. Duże okna i przeszklone fragmenty dachu umożliwiały kierowanie światła na twarz modela. Fotograf regulował jego natężenie za pomocą zasłon, ekranów i jasnych powierzchni odbijających.
Konarski nie pracował sam. Ważną rolę w działalności zakładu odgrywała jego żona Karolina Adolfowna Konarska, która również była zawodową fotografką. Nie była jedynie administratorką ani pomocnicą męża. Prowadziła atelier, wykonywała fotografie i później przejęła formalną odpowiedzialność za jeden z rodzinnych zakładów.
W 1875 roku pracownia przy ulicy Twerskiej została oficjalnie przepisana na Karolinę Konarską. Marian wystąpił wówczas o pozwolenie na otwarcie nowego atelier na Kuźnieckim Moście, w domu Sołodownikowa. Powstały więc dwa zakłady związane z nazwiskiem Konarskich.
Fotografowie teatrów cesarskich
Najważniejszy etap kariery małżeństwa rozpoczął się w 1869 roku, kiedy Marian i Karolina Konarscy otrzymali tytuł fotografów moskiewskich teatrów cesarskich. Informację tę umieszczali później na firmowych kartonikach w języku rosyjskim i francuskim.
Tytuł nie miał wyłącznie znaczenia reklamowego. Teatry cesarskie znajdowały się pod opieką dworu i należały do najbardziej prestiżowych instytucji artystycznych imperium. W Moskwie najważniejsze miejsce zajmowały Teatr Bolszoj i Teatr Mały. Fotograf współpracujący z tym środowiskiem miał dostęp do aktorów, śpiewaków, muzyków i ludzi związanych ze sceną.
Przed aparatem Konarskich pozowała znaczna część artystów moskiewskich teatrów. Fotografie pomagały utrwalać wizerunek aktorów, promować przedstawienia i tworzyć wizualne archiwum życia scenicznego. Portrety znanych wykonawców trafiały również do obiegu kolekcjonerskiego. Wielbiciele teatru kupowali lub wymieniali zdjęcia popularnych artystów podobnie jak później pocztówki z aktorami filmowymi.
Konarscy nie ograniczali się jednak do świata teatru. W ich atelier wykonywano również prywatne portrety mieszkańców Moskwy. Przychodziły tam całe rodziny, małżeństwa, dzieci, uczniowie, urzędnicy, wojskowi oraz młode kobiety fotografowane przed ślubem lub z okazji wejścia w dorosłość.
Według zachowanych informacji Karolina Konarska pracowała przy Twerskiej do 1879 roku. Od 29 października tego roku jej atelier działało już przy ulicy Gazetnej, w domu Chevaliera. Na kartonikach nadal używano nazwiska Mariana: „M. Konarski w Moskwie”.
W 1881 roku małżonkowie prowadzili już tylko jeden zakład, w domu Chevaliera. Uczestniczyli także w międzynarodowych wystawach przemysłowych, między innymi w Brukseli w 1888 roku oraz w Nicei w 1891 roku. Pracowali do 1898 roku, a w 1899 roku firmę „Fotografia M.N. Konarskiego” przejął nowy właściciel, N.N. Iwanow. Informacje o działalności Mariana i Karoliny Konarskich.
Firmowe kartoniki jako źródło historyczne
Zdjęcia wykonywane w atelier naklejano na sztywne, ozdobne kartoniki. Na odwrocie drukowano nazwisko fotografa, adres zakładu, zdobyte tytuły i medale. Dziś właśnie te informacje pozwalają określić, kiedy i gdzie powstał dany portret.
Dobrym przykładem jest fotografia młodej dziewczyny odnaleziona w prywatnej kolekcji projektu Old Tavria. Na odwrocie widnieje napis informujący, że zdjęcie wykonał M. Konarski, fotograf teatrów cesarskich w Moskwie, pracujący przy ulicy Twerskiej pod numerem 34.
Tytuł fotografa teatrów cesarskich pojawił się w 1869 roku. Zakład Konarskich działał pod tym adresem do 1879 roku. Daje to bezpieczny przedział datowania fotografii: 1869–1879. Wygląd modelki, jej suknia i sposób ułożenia włosów sugerują pierwszą połowę lat siedemdziesiątych XIX wieku, najprawdopodobniej okres około 1871–1875.
Dziewczyna siedzi przy wysokim, tapicerowanym podłokietniku, na którym opiera skrzyżowane ręce. Podpórka pomagała zachować nieruchomą pozycję podczas naświetlania, ale jednocześnie stanowiła element dekoracyjny. Modelka ma na sobie ciemną suknię z dopasowanym stanikiem, jasnym kołnierzykiem i mankietami. Włosy są przedzielone pośrodku i starannie upięte z tyłu.
Portret wykonano prawdopodobnie jako odbitkę albuminową ze szklanego negatywu. Fotografia została naklejona na karton ozdobiony cienką czerwoną ramką. Jest to typowy przykład eleganckiego portretu wizytowego z początku lat siedemdziesiątych XIX wieku.
Niemal niewidoczny napis
Zdjęcie byłoby interesującym świadectwem pracy polskiego fotografa w Moskwie nawet bez znajomości nazwiska modelki. Jednak podczas dokładnego badania odwrotnej strony zauważono bardzo słaby napis wykonany ołówkiem.
Pod zwykłym światłem był prawie niewidoczny. Dopiero po zwiększeniu kontrastu udało się odczytać zapisane starą rosyjską ortografią nazwisko: „Сильверсванъ”, czyli Silfversvan.
Było to niezwykle cenne odkrycie. Silfversvan jest bardzo rzadkim nazwiskiem pochodzenia szwedzko-fińskiego. Poszukiwania doprowadziły do rodziny, której najbardziej znanym przedstawicielem był malarz Adrian Karłowicz Silfversvan.
Rodzina Silfversvanów
Adrian Silfversvan urodził się 27 lutego 1858 roku w Chersoniu, na terenie dzisiejszej Ukrainy. W latach 1874–1886 studiował w Moskiewskiej Szkole Malarstwa, Rzeźby i Architektury. Był uczniem wybitnego pejzażysty Aleksieja Sawrasowa i obracał się w środowisku artystów, do którego należeli również Isaak Lewitan i Konstantin Korowin.
Silfversvan malował pejzaże oraz sceny rodzajowe. Należał do Moskiewskiego Towarzystwa Artystów. Wśród jego znanych obrazów wymienia się Początek wiosny, Wiosna. Droga, Deszczowe lato, Podmoskiewski pejzaż oraz Do gimnazjum. Gdy Sawrasow zaczął tracić wzrok i znalazł się w trudnym położeniu, Silfversvan udostępnił dawnemu nauczycielowi mieszkanie.
Rodzicami Adriana byli Karl Silfversvan, urodzony w Finlandii w 1813 roku, oraz Elżbieta Pietrowna z domu Bulyubash. Karl zmarł w Moskwie w 1870 roku. W rodzinie byli także synowie Wadim i Władimir oraz córki Julia, Aleksandra i Jekaterina.
Czy na fotografii jest Aleksandra Silfversvan?
Szczególną uwagę zwróciła Aleksandra Karłowna Silfversvan, urodzona w 1857 roku, zaledwie rok przed Adrianem. Zachował się jej późniejszy, zidentyfikowany portret, wykonany już w dojrzałym wieku, po ślubie z Iwanem Nikołajewiczem Grammatikatim.
Porównanie obu wizerunków wykazuje podobieństwo ustawienia oczu, kształtu górnych powiek, nosa, ust, brody i dolnej części twarzy. Z wiekiem twarz Aleksandry stała się pełniejsza, jednak jej podstawowe proporcje pozostały rozpoznawalne.
Zgadza się również chronologia. Jeżeli fotografia Konarskiego powstała około 1871–1875 roku, Aleksandra miała wówczas od czternastu do osiemnastu lat. Taki wiek odpowiada wyglądowi dziewczyny. Rodzina była w tym okresie związana z Moskwą, a jej brat Adrian rozpoczął tam naukę artystyczną w 1874 roku.
Nie można całkowicie wykluczyć, że fotografia przedstawia inną siostrę lub należała do rodziny Silfversvanów, ale ukazuje kogoś spoza niej. Połączenie niezwykle rzadkiego nazwiska, moskiewskiego atelier, odpowiedniego wieku modelki i podobieństwa do późniejszego portretu Aleksandry sprawia jednak, że jest ona najbardziej prawdopodobną kandydatką.
Ostrożny opis fotografii powinien zatem brzmieć: „Prawdopodobnie Aleksandra Karłowna Silfversvan, później Grammatikati. Moskwa, około 1871–1875. Atelier Mariana i Karoliny Konarskich”.
Dalsze losy Aleksandry
Aleksandra poślubiła Iwana Nikołajewicza Grammatikatiego, urodzonego w 1858 roku w Jałcie lekarza, uczonego oraz specjalistę w dziedzinie położnictwa i ginekologii. Grammatikati pracował w Petersburgu i Saratowie, a następnie został profesorem Uniwersytetu w Tomsku. Organizował kliniki, szkołę położniczą i towarzystwo naukowe. W latach 1916–1917 pełnił obowiązki rektora uniwersytetu.
Małżonkowie mieli co najmniej dwoje dzieci. Ich córka Ksenia urodziła się w 1885 roku, a syn Jewgienij w 1888 roku. Jewgienij studiował później na Sorbonie i w Cambridge, służył w dyplomacji, pracował w rosyjskiej misji w Mongolii, a po rewolucji wyemigrował do Stanów Zjednoczonych.
Dokładna data śmierci Aleksandry nie została dotychczas ustalona. Dzięki zachowanemu portretowi z atelier Konarskiego możemy jednak prawdopodobnie zobaczyć ją jako kilkunastoletnią dziewczynę, wiele lat przed małżeństwem i przeprowadzką do odległego Tomska.
Dziedzictwo polskiego fotografa
Historia tego portretu pokazuje, dlaczego spuścizna Mariana i Karoliny Konarskich ma dziś tak dużą wartość. Ich atelier fotografowało nie tylko sławnych aktorów. Zachowało również twarze tysięcy ludzi, których nazwiska stopniowo znikały z rodzinnej pamięci.
W przypadku młodej Aleksandry wystarczył niemal zatarty napis ołówkiem, aby połączyć fotografię z rodziną Silfversvanów, malarzem urodzonym w Chersoniu i profesorem pochodzącym z Jałty. Anonimowy portret odzyskał imię, datę i miejsce powstania oraz własny kontekst historyczny.
Marian Konarski, Polak działający w jednym z głównych ośrodków Imperium Rosyjskiego, pozostawił po sobie olbrzymie archiwum ludzkich twarzy. Każda odnaleziona i prawidłowo opisana fotografia uzupełnia wiedzę o jego działalności. Jednocześnie przypomina o udziale polskich fotografów w rozwoju europejskiej kultury wizualnej XIX wieku.
Polska publicystka i autorka tekstów społeczno-historycznych. Pisze o pamięci historycznej, Europie Wschodniej, kulturze oraz przemianach społecznych we współczesnej Europie.
