W kolekcji projektu Old Tavria zachowała się fotografia dwóch dziewczynek wykonana w zakładzie Bolesława Rzewuskiego w Radomiu. Zdjęcie jest interesującym przykładem polskiej fotografii portretowej z lat 70. XIX wieku. Jego znaczenie wykracza jednak poza historię nieznanej rodziny. Autorem był uczestnik powstania styczniowego, brat jednego z najwybitniejszych polskich fotografów swojej epoki oraz twórca najstarszej znanej fotograficznej panoramy Radomia.
Zakład fotograficzny Bolesława Rzewuskiego
Nazwisko autora można odczytać na obu stronach kartonika. Na awersie, pod zdjęciem, wydrukowano czerwonym kolorem: „B. Rzewuski” oraz „w Radomiu”. Na rewersie znajduje się ozdobna winieta z napisem „Zakład Fotograficzny B. Rzewuskiego w Radomiu”.
Bolesław Rzewuski urodził się około 1844 lub 1845 roku. Był synem Mikołaja Rzewuskiego i Józefy z domu Szyszkowskiej. Jego starszym bratem był Walery Rzewuski, słynny fotograf krakowski, działacz społeczny i późniejszy radny miejski.
Bolesław najprawdopodobniej uczył się fotografii w pracowni starszego brata. Nie zdecydował się jednak na rozwijanie kariery w Krakowie. Związał swoje życie zawodowe z Radomiem, który w drugiej połowie XIX wieku był ważnym ośrodkiem administracyjnym i handlowym Królestwa Polskiego.
Zanim został fotografem, uczestniczył w powstaniu styczniowym 1863-1864. Informację o jego powstańczej przeszłości odnotowują zarówno opracowania genealogiczne, jak i leksykony polskich fotografów. Po klęsce powstania należał do pokolenia Polaków, które próbowało odnaleźć się w nowych realiach społecznych i gospodarczych.
Według bazy FotoRevers zakład Rzewuskiego działał w Radomiu w latach 1868-1880. Jako lokalizację podano ulicę Malczewskiego, przy czym należy ją rozumieć jako dzisiejszą nazwę ulicy. Karta Bolesława Rzewuskiego w bazie FotoRevers.
Atelier funkcjonowało zaledwie kilkanaście lat. Jego działalność przerwała przedwczesna śmierć właściciela. Bolesław Rzewuski zmarł 26 kwietnia 1880 roku w Krakowie, mając około 35 lub 36 lat.
Jeden z pionierów fotografii radomskiej
W latach 60. i 70. XIX wieku fotografia portretowa przestawała być usługą dostępną wyłącznie dla arystokracji oraz najzamożniejszych mieszkańców wielkich miast. Format carte de visite pozwalał przygotować kilka niewielkich odbitek z jednego negatywu. Zdjęcia można było rozdawać krewnym, przesyłać pocztą i umieszczać w rodzinnych albumach.
Zakład Rzewuskiego należał do pierwszych stałych pracowni fotograficznych działających w Radomiu. Fotograf obsługiwał mieszkańców miasta i okolic, wykonując portrety indywidualne, małżeńskie, rodzinne oraz dziecięce.
Rzewuski wychodził również z aparatem poza atelier. W 1871 roku wykonał panoramę Radomia, uznawaną za najstarszą zachowaną fotografię miasta. Znaczenie tego zdjęcia przypomniano podczas spotkania historycznego w Resursie Obywatelskiej. Informacja o panoramie Radomia na stronie Gościa Radomskiego.
Panorama z 1871 roku stawia Bolesława Rzewuskiego w gronie pionierów nie tylko fotografii portretowej, ale także dokumentacji miejskiej. Jego aparat zachował wygląd Radomia sprzed wielkich przemian urbanistycznych i przemysłowych następnych dziesięcioleci.
W zbiorach polskich instytucji znajdują się również portrety wykonane w jego atelier. Biblioteka Narodowa przechowuje między innymi „Portret sióstr Mrozowskich”, datowany na lata 1870-1879. Opis fotografii w katalogu Biblioteki Narodowej. Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu posiada natomiast portret Marii Malczewskiej wykonany w zakładzie Rzewuskiego.
Portret dwóch dziewczynek
Fotografia z kolekcji Old Tavria przedstawia dwie dziewczynki, prawdopodobnie siostry. Młodsza siedzi na tapicerowanym taborecie lub pufie ozdobionym geometrycznym wzorem i frędzlami. Starsza stoi obok i obejmuje ją gestem, który porządkuje kompozycję, a jednocześnie podkreśla bliskość dzieci.
Tożsamość portretowanych pozostaje nieznana. Na odwrocie nie zachowała się dedykacja ani rodzinny opis. Nie można więc potwierdzić ich pokrewieństwa, chociaż wspólna sesja, różnica wieku i sposób pozowania przemawiają za tym, że mogły być siostrami.
Młodsza dziewczynka ma około czterech lub pięciu lat. Ubrano ją w jasną sukienkę z licznymi falbanami. Jej długie włosy opadają na ramiona, a na głowie znajduje się duża kokarda. Pomiędzy dziećmi można dostrzec niewielki przedmiot, który może być lalką lub inną zabawką.
Starsza dziewczynka, mająca przypuszczalnie osiem lub dziesięć lat, nosi suknię z ciemnymi poprzecznymi pasami i dwoma rzędami jasnych guzików. Dekoracja ma charakter nawiązujący do stroju wojskowego lub huzarskiego. Spod sukni wystają jasne pantalony, a na nogach widać wysokie, sznurowane lub zapinane trzewiki.
Twarz młodszej modelki jest mniej wyraźna. Mogła poruszyć się podczas naświetlania. Wykonanie portretu dzieci było dla dziewiętnastowiecznego fotografa trudnym zadaniem. Modele musieli pozostawać bez ruchu, a fotograf ustawiał ich przy meblach, które pomagały utrzymać odpowiednią pozycję.
Marian Konarski: wybitny fotograf polskiego pochodzenia w dziewiętnastowiecznej Moskwie
Kartonik i technika wykonania
Odbitkę naklejono na sztywny karton z zaokrąglonymi narożnikami. Czerwona linia otaczająca zdjęcie koresponduje z czerwonym nadrukiem firmowym i winietą na odwrocie.
Format oraz proporcje wskazują na carte de visite. Był to najpopularniejszy rodzaj rodzinnego portretu w latach 60. i 70. XIX wieku. Zachowane fotografie Rzewuskiego wykonywano na papierze albuminowym, dlatego również prezentowany obiekt jest najprawdopodobniej odbitką albuminową. Pełne potwierdzenie wymagałoby jednak bezpośredniego badania oryginału, a nie tylko jego skanu.
Stan fotografii jest stosunkowo dobry. Widoczne są zabrudzenia, drobne otarcia oraz utrata szczegółów w najjaśniejszych partiach. Zachowała się jednak cała kompozycja, firmowy podpis i czytelna winieta zakładu.
Datowanie portretu
Granice datowania wyznaczają lata działalności atelier, czyli 1868-1880. Stroje dzieci, sposób pozowania, format carte de visite oraz forma firmowego kartonika pozwalają zawęzić czas powstania fotografii do lat 70. XIX wieku.
Jest to zatem zdjęcie mające około 150 lat. Powstało w polskim Radomiu w okresie, gdy miasto znajdowało się pod panowaniem Imperium Rosyjskiego, lecz zachowywało polski charakter kulturowy i społeczny. Sam fotograf należał do generacji bezpośrednio związanej z walką o niepodległość.
Portret dwóch anonimowych dziewczynek jest jednocześnie dokumentem historii polskiej rodziny, miejscowego rzemiosła i początków fotografii radomskiej. Dzięki podpisowi atelier możemy przywrócić pamięć o autorze, nawet jeśli nazwiska małych modelek zostały utracone.
Atelier Jana Strzyżowskiego w Zamościu. Portret z dawnej Fotografii Artystycznej
Atrybucja: Bolesław Rzewuski, Zakład Fotograficzny B. Rzewuskiego w Radomiu.
Miejsce wykonania: Radom, Królestwo Polskie.
Datowanie: lata 70. XIX wieku, w szerszych granicach 1868-1880.
Osoby portretowane: dwie nieznane dziewczynki, prawdopodobnie siostry.
Technika i format: carte de visite, prawdopodobnie odbitka albuminowa na kartonie.
Kolekcja i kopia cyfrowa: projekt Old Tavria.
Polska publicystka i autorka tekstów społeczno-historycznych. Pisze o pamięci historycznej, Europie Wschodniej, kulturze oraz przemianach społecznych we współczesnej Europie.
